Wouter Naar Java

Toeristen gaan naar Indonesië voor de prachtige natuur maar deze natuur heeft ook een destructieve kracht. Eind 2025 stierven er meer dan duizend Indonesiërs door overstromingen en aardverschuivingen op het eiland Sumatra. In deze blogtekst sta ik stil bij de catastrofe: Hoe gebeurde het en wat zijn de oorzaken en gevolgen?

Gunung Sibayak, niet ver van de locatie van de ramp – © Wouter Kesteloot

Sinds mijn verblijf van negen maanden in Indonesië in 2023-2024 volg ik thuis in België de Indonesische actualiteit nog steeds op de voet. Eind november 2025 zag ik zo op Instagram een gigantische waterstroom die dorpen op het eiland Sumatra overspoelde.   

Voor mij bracht dit meteen herinneringen terug aan mijn mooie reis in de natuur van Noord Sumatra van eind december 2024 tot begin januari 2025. Niet zo heel ver hiervandaan speelde er zich een grote ramp af. Volgens mij hebben Belgische en Nederlandse media behalve enkele nieuwsartikels te weinig aandacht besteed aan deze tragedie in Sumatra, terwijl het een van de grote natuurrampen van 2025 was. In Indonesië blijft de catastrofe terecht al meer dan een maand het nieuws domineren. 

Drie provincies getroffen

Drie provincies op het eiland Sumatra, het meest westelijke eiland van Indonesië, werden getroffen door overstromingen en aardverschuivingen. Het gaat om de meest noordelijke provincie Aceh, Noord-Sumatra en West-Sumatra. Meer dan duizend Indonesiërs kwamen om, de teller staat bij de laatste update (9 januari 2026) op 1180 doden en 145 vermiste personen. Het is de dodelijkste ramp in Indonesië sinds de aardbeving en tsunami in Sulawesi in 2018.

Er waren ook meer dan één miljoen mensen ontheemd en honderdduizenden huizen werden verwoest. Vele dorpen of steden waren dagenlang spookdorpen of spooksteden, helemaal afgesloten en geïsoleerd van de buitenwereld, zonder eten, water of elektriciteit, met straten vol met modder en puin.

Uitzonderlijke cycloon

De stortvloed en aardverschuivingen waren het gevolg van de uitzonderlijke tropische cycloon Senyar. De cycloon ontwikkelde zich in de Straat van Malakka, een zeestraat tussen het eiland Sumatra en het schiereiland Malakka en kwam op 26 november vervolgens aan land in Noord-Sumatra.

Het is heel uitzonderlijk dat een cycloon in de Straat van Malakka komt. Senyar is slechts de tweede cycloon in dit gebied. De cycloon bracht vervolgens hevige regen die de overstromingen en aardverschuivingen veroorzaakte.  Senyar sloeg ook toe in andere landen in Zuidoost-Azië: Er vielen minstens 297 doden in Thailand en drie doden in Maleisië.

Impact van ontbossing

Het was evenwel niet enkel een natuurramp als gevolg van hevige regenval. Ontbossing van de afgelopen jaren vergrootte de tol van de ramp. Tussen 2016 en 2025 was er volgens milieuactivisten naar schatting een ontbossing van 1,4 miljoen hectare in de getroffen provincies Aceh, Noord-Sumatra en West-Sumatra. Het regenwoud in Sumatra heeft een enorme biodiversiteit die een heel goede buffer is tegen overstromingen en aardverschuivingen. Maar onder andere ten noorden van de rivier Batang Toru zorgden mijnbouw en palmolieplantages voor ontbossing waardoor het landschap niet meer kon fungeren als spons.

Door de ontbossing en de vernietiging van veengebieden kon het verzwakte ecosysteem in Sumatra niet meer het water tegenhouden. Regenwater dat vroeger traag in het bos doorsijpelde, veranderde nu in een stortvloed die huizen verwoestte. In de getroffen dorpen dreven er tussen het water vele boomstammen, het bewijs van jarenlange ontbossing. De schade was het grootste in de gebieden met het meeste ontbossing want daar is er geen buffer die het water kan tegenhouden en is de bevolking dus het meest kwetsbaar voor stormen. Ontbossing gebeurde bovendien in heel Sumatra: Volgens cijfers van Global Forest Watch verloor het eiland sinds 2001 maarliefst 4,4 miljoen hectare bos.

Orang-oetangs zijn ook slachtoffers

Naast de lokale inwoners is ook de biodiversiteit in de natuur een slachtoffer. Na Brazilië heeft Indonesië de meeste biodiversiteit van fauna en flora maar helaas tastte de ramp in Sumatra de biodiversiteit aan. De ravage aan de natuur is enorm. Inwoners vonden een dode olifant tussen het puin, geen foto voor dierenliefhebbers. De beelden van de dode Sumatraanse olifant in de provincie Aceh gingen viraal.

En uit satellietbeelden bleek er een immense ravage aan de habitat van de ernstig bedreigde Tapanuli-orang-oetang. De aardverschuivingen vernietigde waarschijnlijk ongeveer vijfduizend hectare bos waar een 35-tal Tapanuli-orang-oetangs leven. Wetenschappers denken dat mogelijk al deze orang-oetangs omgekomen zijn. Dit zou een dodentol van vier procent van de totale populatie van deze soort betekenen want er leven nu nog maximum achthonderd Tapanuli-orang-oetangs in verschillende gefragmenteerde bossen in de provincie Noord-Sumatra. De Tapanuli-orang-oetang (Pongo Tapanuliensis) werd in 2017 ontdekt vlakbij de plaats Tapanuli in Noord-Sumatra.

De zware tol voor de orang-oetang is heel verontrustend. De populatie van de mensaap gaat helaas al langer achteruit door een combinatie van bosbranden, mijnbouw, illegale jacht en het verlies van de habitat. Ik had het genoegen om de twee andere soorten orang-oetangs in het wild te bewonderen: de Sumatraanse in Noord-Sumatra en de Borneose orang-oetang in Maleisië. Het was een geweldige ervaring.

Orang-oetang in Noord Sumatra – © Wouter Kesteloot

Hopelijk blijft de populatie van de unieke mensaap overeind. Om de orang-oetangs te redden, zijn beschermingsmaatregelen voor de tropische regenwouden essentieel. De bescherming van het regenwoud helpt om de grote biodiversiteit in Indonesië in stand te houden. Daarnaast is het regenwoud uiteraard ook van groot belang in de strijd tegen klimaatverandering omdat de bossen enorme hoeveelheden koolstof opnemen.

Nieuwe alarmerende realiteit

Indonesië is natuurlijk wel gewend aan natuurcatastrofes. Omdat Indonesië in de vulkanische “ring of fire” ligt, zijn er voortdurend vulkaanuitbarstingen, aardbevingen en tsunami’s. Daarnaast komen overstromingen en aardverschuivingen elk jaar terug in het regenseizoen. Klimaatverandering zorgt echter voor steeds grotere en meer onvoorspelbare catastrofes.

Klimaatwetenschappers stellen dat  stormen door de klimaatverandering steeds intensiever worden tijdens het moessonseizoen of regenseizoen in Zuidoost-Azië. Deze toenemende intensiviteit bleek zowel bij de cycloon Senyar die Indonesië trof als bij de cycloon Ditwah die eind november Sri Lanka passeerde en meer dan zeshonderd  dodelijke slachtoffers veroorzaakte. Experten vrezen dat natuurfenomenen zoals de cyclonen van eind november een nieuwe alarmerende realiteit zullen worden.

Ook in het westen voelen we natuurlijk de impact van klimaatverandering. Zo waren er 39 doden bij de overstromingen in Wallonië in 2021. Maar dat is natuurlijk veel minder dan de meer dan duizend doden in Sumatra. Enerzijds gebeuren er veel minder klimaatrampen in het westen dan in het globale zuiden. Anderzijds hebben rijkere westerse landen veel meer middelen om zich te beschermen tegen catastrofes. 

Kritiek op Indonesische regering

Er is ook heel veel kritiek op de Indonesische regering. Jarenlang heeft de regering vergunningen gegeven aan bedrijven die met mijnbouw en palmolieplantages ontbossing veroorzaakte. Ze zorgde er met slechte handhaving voor ecologische achteruitgang. In een reactie op de ramp kondigde de ministers van bossen en milieu tijdelijke maatregelen aan zoals het tijdelijk intrekken van vergunningen aan verantwoordelijke bedrijven maar het is onzeker of er een structurele verandering zal komen in het beleid.

Daarnaast heeft de regering niet adequaat en niet snel genoeg gereageerd op de overstromingen en aardverschuivingen in Sumatra. Midden november gaf het gespecialiseerde Indonesische agentschap voor meteorologie, klimatologie en geofysica een vroege waarschuwing aan de regering over de grootte van de intense regen die er zou komen. De regering deed echter niets met deze waarschuwing en bovendien weigerde de Indonesische president Prabowo Subianto om de catastrofe als nationale ramp te erkennen. Op vraag van de president weigerde de regering ook om buitenlandse hulp te aanvaarden omdat Indonesië volgens hem in staat is om de ramp aan te pakken. Veel inwoners reageerden ontgoocheld en boos dat er geen hulp het land kon binnenkomen.

Space X, het technologiebedrijf van Elon Musk, doneerde gratis internet via het satelietnetwerk van Starlink toen het internetwerk in Sumatra verdween door de overstromingen. De lokale overheid vroeg aan de inwoners echter geld voor het gebruik van het Starlink-netwerk. De bevolking kon het netwerk huren voor 20.000 Indonesische rupiah per uur of ongeveer één euro per uur. Voor Indonesiërs is dit veel geld, deze corruptie veroorzaakte dan ook veel ongenoegen.

De regering belooft de heropbouw van huizen, het herstel van infrastructuur en een terugkeer naar normaliteit binnen drie maanden maar dit zien experten als onrealistisch. Nieuwe overstromingen door hevige regen, in december en januari, bemoeilijken zowel het herstel als de nog steeds lopende zoek- en reddingsacties. 

Ongelijkheid

Meer dan één maand na de overstromingen wonen ontheemde en dakloze slachtoffers nog steeds in tijdelijke tenten. Nadat hun huizen verwoest zijn, hebben veel mensen niets meer. Ze kregen vaak weinig hulp van de regering en hebben nog steeds nood aan medicatie, eten en tijdelijke woningen.

En wie zijn in Indonesië de grootste slachtoffers van natuurrampen? Dat zijn de armste Indonesiërs. Zij wonen in de kleinste en meest kwetsbare huizen die niet opgewassen zijn tegen de overstromingen en aardverschuivingen. Rijke Indonesiërs en toeristen verblijven in beter beschermde woningen en kunnen gemakkelijker vluchten. Ongelijkheid bepaalt dus wie sterft, wie overleeft en wie ontheemd geraakt.

Toen ik tijdens een loopbaanonderbreking woonde in Indonesië, zag ik deze ongelijkheid met mijn ogen. Veel Indonesiërs werken lange uren voor een beperkt inkomen en wonen in kleine huizen met hun familie. Als je dan door een ramp alles kwijtraakt en geen huis meer hebt, dan moet je echt elke dag overleven in vreselijke omstandigheden. De cycloon Senyar bewijst een te meer dat  de grootste slachtoffers van klimaatverandering mensen zijn die het minst hebben bijgedragen aan het probleem van de klimaatverandering.